Dişliler, bisikletler, motorlu araçlar, saat mekanizmaları ve iş makinelerinde kuvvet aktarımı için kullanılan basit makinelerdir. Dişli çarklar konumlarına ve bağlanma durumlarına göre farklı yönlerde dönebilir. Dört tane temel durum vardır. Bunlar ardışık dişliler, eş merkezli dişliler, düz bağlı dişliler ve çarpraz bağlı dişlilerdir.

  • Ardişik dişlilerde dişlilerin dönüş yönü birbirlerine zıttır. Büyük dişli, küçük dişliye göre daha az döner. Aldıkları yol eşittir.
  • Eş merkezli dişlilerde dişliler üst üstedir. Dönüş yönleri aynıdır. Tur sayıları aynıdır. Küçük dişlinin aldığı yol daha azdır.
  • Düz bağlı düşlilerde dönüş yönleri aynıdır. Küçük dişlinin tur sayısı daha fazladır. Aldıkları yol her ikisinin de eşittir.
  • Son olarak çarpraz bağlı dişlilerde dönüş yönleri zıttır. Küçük dişli daha fazla döner. Aldıkları yol eşittir.

Aynı büyüklükteki dişlere sahip dişli

lerin diş sayısı yarıçapları ile doğru orantılıdır. Yani yarıçapı 10 cm olan bir dişlinin 40 dişi varsa, yarıçapı 20 cm olan bir dişlinin 80 dişi vardır. Temas halindeki dişliler birer dişin birbirine geçmesi ile hareket eder. Buna göre aynı süre içerisinde bir noktadan geçen diş sayısı her iki dişli için de  aynıdır. Yine örnek olarak verdiğimiz dişlileri kullanırsak, yarıçapı 20 cm olan dişli bir kez döndüğünde 80 diş geçmiş olur. Bu duru

mda yarıçapı 10 cm olan dişli de aynı noktadan 80 diş geçirerek 2 kez dönmüş olacaktır. Bunun sebebi yarıçapı 10 cm olan dişlinin 40 tane dişi olmasıdır. 40 dişi olan dişli 2 kere döndüğünde dönüşü 80′e tamamlar ver 80 dişi bulunan dişli ile dönüşü tamamlamış olur.

 

Buna göre yarıçapları farklı olan dişlilerin dönüş sayıları farklılık gösterir. 2 farklı boyutta dişlinin bulunduğu bir sistemde yarıçapı büyük olan dişlinin tur sayısı az, yarıçapı küçük olan dişilinin tur sayısı daha fazla olur.

Bazı sistemlerde çalışma prensipleri dişli çarklar ile hemen hemen aynı olan kasnaklar kullanılır. Kasnakların dişlilerden tek farkı dişlerinin olmamasıdır. Bu nedenle kasnaklardaki kuvvet aktarımı kayışlarla sağlanır. Dişli çarkların dönme yönleri ile tur sayıları ve yarıçapları arasındaki ilişkiler kasnaklar için de geçerlidir. Fabrikalardaki üretim bantlarında ve araç motorlarında kasnaklardan faydalanılır.

 

About these ads